Hauetatik MARTI gaur ere erabilera osoan dago. URTEIL arkaikoa
da. ZEZEIL, EPAIL, BAGIL, GARAGARRIL, URRIL eta
ZEMENDI adinekoen ahoan entzun daitezke. EPAIL, JORRAIL,
LORAIL, DAGENIL, AZIL, GABONIL eta LOTAZIL idatzitan
aurkitzen dira.
BAGA, BAGE, BARIK, BAGERIK: Gabe.
BAGAKO, BAGEKO, BAKO: Gabeko.
BAINO: Baizik. Hori baino ez? Ez daukagu isilik egotea baino.
BANAN, BANANGO, BANANDU: Banaka, banakako, banatu.
BAPE, BAT BE, BAPERE, BAT BERE: Bat ere.
BAPEZ, BAT BE EZ, BAPEREZ, BAT BERE EZ: Bat ere ez.
BARIK: Baino, baizik. Hau barik bestea. Beharra barik dirua behar
da.
BARIK, BAGERIK: Ik. baga, bage.
BARREN: Gauza baten beheko aldea. / Bera da barren! Heuk egin
dok barren!
BASA, LUPETZ, KAKATZA: Lohi, lokatz.
BAZKALOSTEKO: Ik. biago.
BE, BERE: Ere.
Domistikun, doministikun: Ik. usin.
Domun santu, domu santu, domuru santuru: Santu guztien eguna.
Droga: Liskar, hasarre. Drogan egin, beti drogan dabilena.
Drogoso: Droga edo liskar zalea.
EDERTO: Ederki.
EDO: Edonor, edonon, edonoz, edozelan, edozenbat...
Egin eginean: Justu justuan, behar dan une unean.
Eginean: Norabait joera adierazoten dauana. Gora eginean, behera
eginean, albora eginean.
EGON: Gagoz, zagoz, dagoz; gengozan, zengozan, egozan...
EI: Omen.
Elai: Enara.
KANPOSANTU: Ik. ortusantu.
Kapar, kaparra : Ik. aken.
KARU, KARUTU: Garesti, garestitu.
Kasket, kazkar: Burezur, burua bera. Kasketaldi: bat bateko buruera.
KAUSINO: Ik. jaramon.
Kazkar: Ik. kasket.
KILI-KILI: Kilima.
KILI-KOLO, KILI-KOLA: Loka. Pertsonetan, osasun urriz.
KILI-MALA: Osasunez edo bestela erdizka.
LAIN, BESTE: Adina, bezanbat.
LANDA, ZELAI: Pentze, belaze. / Laua, aldats bakoa.
Landur, lanbur, lanpar, sirimiri: Euri zehea.
LA N TXE, LA N TXERIK, LETXE, LEGETXE, LET X E R I K :
Bezalaxe. / Etxean sartuz lantxerik: etxean sartuz batera.
LANTZEAN, LA N T Z E A N - LA N T Z E A N : No i zean, tart e k a .
Lantzean bat: aldian bat.
LAPIKO: Eltze. Berbalapiko, kontulapiko, tontolapiko, barrilapiko:
horreitatik asko egiten dauena edo daukana.
LAPRAST, LARRAPAST, LAPRASTADA: Ik. laban.
LAR, LARREGI: Gehiegi. Larra txarra. Larra dana da txarra.
LETXE, LEGETXE, LETXERIK: Ik. lantxe.
LEGEZ, LEZ: Bezala.
PARAJE: Ik. hur.
PARASMA: Ik. aramu.
PARATU-PARADU, PARAU-EU: Jarri, kokatu. Parau hor: jarri hor.
Txarto pareu nintzen: txaro jarri nintzen.
PATARI: Animalia, piztia.
PE N T Z UAN, PENTZUDAN, PENTZURA, P E N T Z U TA N :
Arabera, gorabeheran.
PERNIL: Xingar, urdaiazpi.
SAKOSTA: Ik. troka.
SAMA: Lepo, idun. Hazurra saman trabes.
SANDIA: Ik. urlia.
SANO, TXITO: Oso.
Sari: Horrek ez dauka eragin saririk: ez dau eragiterik merezi.
Sasi-eskola, eskola-sasi: Piper egitea.
SATS: Simaur. Dirua satsa lez deko: ugari, erruz dauka.
SEIN: Ume.
TANGADA, TANTAKADA: Tanta, tanto.
TARRAZ, TATARREZ, TARRASKA: Ik. dandarrez.
Tenplantza: Ik. trentin.
TENPLAU: Trankil, lasai.
TENTEL: Ik. lelo.
Tentu: Berezko izaera, umore. / Zuhurtzia, arreta. / Sen.
TERTZIO: Ordu, sasoi.
TIRA, TIRATU: Arrakasta, erakarmen. Gaur baserriak ez dauka
tirarik.
UGER, UGER EGIN: Igeri, igeri egin.
UGAZABA, UZABA: Nagusia.
UGAZABANDRA, UZABANDRA: Nagusiaren andrea edo nagusi
andrazkoa.
UHOL, UIOL, UIAL: Uholde, ur handia.
ULERTU: ik. aditu.
UMEL, UMELTASUN: Heze, hezetasun.
Umo, umao, umotu: Heldua, heldu. Sagar umoa.
Umekondo, umemoko, umegorri: Ume txikia, kaxkarra.
Unada, unekada: Bolada txikia, une jakin bat.
UPELAKO, UPIELAKO: Ik. itzal.
URLIA, SANDIA, BERENDIA: Izenik zehaztu barik aitatzeko era.
Xaxara: Ik. trentin.
Zal, zaal: Zail, gihartsu.
ZANTAR, ZATAR, LUPU: Zitala, gaiztotasun handikoa. Zatar
usaina euki: gaiztoaldian egon.
ZANTZO: Irrintzi.
Zaparro: Mutil koskor.
ZARE: Ik. otzara.
ZARRATU: Itxi. Laino zarratua, ule zarratua: laino trinkoa, ule
ugaria. ZATAR: Ik. ezain.
ZE, EZE: Ezen, non. Hain da ona eze, daukan guztia emongo leuke.
Ezin dot esan, ze neuk be ez dakit.
ZEGAN: Zenbatean, zer preziotan.
ATZIZKI BATZUK
-Arren: Pozarren, amoriarren, Jaungoikoarren.
-Azo / -arazo: -Azi / -arazi. Galazo, janazo.
-Du: -Tu. Kantadu, faltadu... mogidu, hornidu, prijidu.
-En: Harturen, emonen, eginen: hartzekoa, emotekoa, egitekoa. Ho r rek ez deko joanenik: ez deko joan saririk, ez dau
joaterik merezi.
-ETAN / -ATEN / -KETAN: Pentsetan, kantetan... pentsaten...
pentsaketan.
-GAZ / -KAZ: -Kin. Nigaz, aitagaz... zuekaz, gorasoakaz: nirekin...
gurasoekin.
- Ke r a : Albokera, atzekera, aurrekera: alboz, atzeka, aurre r a n t z
emoten dauala.
-Kotx: -Koitz: bakotx, bikotx, zazpikotx.
-Ok: Nor hurbila. Danok, gareanok, ederrok.
-Rean: -Dik / -tik: idunearean, bentanarean = idunetik, bentanatik.
Atzizki arkaikoa.
-Tako / -teko: -Teko / -tzeko. Pentsetako, kantetako... zabalketako,
sinesketako... pentsateko, kantateko.
-Tan: -Ten / -tzen: parkatan, zabaltan, apurtan... = parkatzen.
-Tara: Honetara, horretara = honelan, horrelan. Okerretara,
zabaletara = okerkera, zabalaren alderantz. // Ne u
neutara, biok biotara = neu neure modura, biok alkarre n
pentzura, alkarregaz.
-Tea: Olgetea, etortea, imintea, hiltea.
-Tearren / -tearrik: -Gatik: joatearren, saltzearren... joatearrik, saltzearrik.
-Tsitu / -tzitu: -Tu. Baltzitu, putzitu, hatsitu-antzitu, hotzitu... =
hustu, puztu... Silaba bakarreko berbakaz batez be.
-Tutea / -tuteko: -Tzea / -tzeko. Ondutea, hartutea, biztutea... onduteko,
hartuteko, biztuteko = ontzea... ontzeko.
-Tzeako: -Tzeko. Hartzeako, batzeako, saltzeako = hartzeko...
-Tzean: -Tzen. Hartzean, sartzean, batzean = hartzen...
-Zino / -sino: -Zione / -zio. Salbazino, okasino, parkazino = salbazione,
okasio, barkazio.
-Zinoi / -sinoi: -Zino / -sino.
Bizkaierazko gitxieneko hiztegia
ASTEAREN EGUNAK: Astelehen, martitzen, eguazten, eguen,
bariku-bariaku, eguakoitz-egubakoitz, zapatu, domeka.
U RTEAREN HILAK: Urteil-ilbaltz, zezeil, marti-epail, apiril-
-jorrail, maiatz-lorail, bagil, garagarril, abuztu-dagenil, irail,
urri-urril-urriak, zemendi-azil, abendu-gabonil-lotazil.
Hauetatik MARTI gaur ere erabilera osoan dago. URTEIL arkaikoa
da. ZEZEIL, EPAIL, BAGIL, GARAGARRIL, URRIL eta
ZEMENDI adinekoen ahoan entzun daitezke. EPAIL, JORRAIL,
LORAIL, DAGENIL, AZIL, GABONIL eta LOTAZIL idatzitan
aurkitzen dira.
HIZTEGIA
ADI: Begira.Adikune, begirakune: Begirada. / Begiratzeko modua.
ADITU, AITU, ULERTU: Konprenitu, entenitu.
ADITU, BEITU, BEGITU: Begiratu.
AITAXE: Aitaginarreba.
AITITA, AITAJAUN: Aitatxi, aitona.
Aken, akan, kapar, kaparra: Abereen narruko parasitoa.
AKORDATU, AKORDE: Ik. itzartu.
Alarao, alarau: Minezko, alazko oihua.
Alazo: Egokia. / Egokiro. Alazo dator: bete-betean, egoki dator.
Alazoko, alasoko: Egokia, ondo datorrena. / Handia, tamainu handikoa.
ALDAR: Ik. aldats.
ALDASGORA, ALDASBEHERA: Goranzko aldatsa, beheranzko
aldatsa.
ALDATS, ALDAR: Aldapa.
ALDENDU, URRINDU, ASAGOTU: Urrundu, urrutiratu.
BAGA, BAGE, BARIK, BAGERIK: Gabe.
BAGAKO, BAGEKO, BAKO: Gabeko.
BAINO: Baizik. Hori baino ez? Ez daukagu isilik egotea baino.
BANAN, BANANGO, BANANDU: Banaka, banakako, banatu.
BAPE, BAT BE, BAPERE, BAT BERE: Bat ere.
BAPEZ, BAT BE EZ, BAPEREZ, BAT BERE EZ: Bat ere ez.
BARIK: Baino, baizik. Hau barik bestea. Beharra barik dirua behar
da.
BARIK, BAGERIK: Ik. baga, bage.
BARREN: Gauza baten beheko aldea. / Bera da barren! Heuk egin
dok barren!
BASA, LUPETZ, KAKATZA: Lohi, lokatz.
BAZKALOSTEKO: Ik. biago.
BE, BERE: Ere.
Domistikun, doministikun: Ik. usin.
Domun santu, domu santu, domuru santuru: Santu guztien eguna.
Droga: Liskar, hasarre. Drogan egin, beti drogan dabilena.
Drogoso: Droga edo liskar zalea.
EDERTO: Ederki.
EDO: Edonor, edonon, edonoz, edozelan, edozenbat...
Egin eginean: Justu justuan, behar dan une unean.
Eginean: Norabait joera adierazoten dauana. Gora eginean, behera
eginean, albora eginean.
EGON: Gagoz, zagoz, dagoz; gengozan, zengozan, egozan...
EI: Omen.
Elai: Enara.
GALTZU: Gariaren lastoa.
GANGAR, GANGOR, GANGUR: Galdor. / Gangarra, gangarreria: harrosko buruarina, nabarmen zalea.
GANORA, JAS, JITE: Taxu, molde, funts.
GARAU, GARAUN, GARANDU: Ale, bihi, aletu.
GARUNAK, GARAUNAK: Burmuinak.
GATZATU: Gaztanbera, esne gatzatua.
HA, HAK, HAREK, HARERI... HAXE, HAXEGAITIK...: Hura,
hark, hari...
HAGINKA: Ik. usigi.
HAIN: Halako. Hain egunetan, hain lekutan. / Hain bakoa: dalako
zeozer bakoa.
HAINBATEN, HAREN BATEN, HURREAN, AURKI, KONTI -
XU: Nonbait, baiezpen baten hurbiltasuna adierazoten dabenak.
HALAN, HALANIK, HALANGO: Hala, halako.
HALAN HOLAN, ZELAN HALAN, ZELAN EDO HALAN:
Nola edo hala.
HALAN DA ZE, HOLAN DA ZE: Beraz.
HARA, HONA: Zerbaitetik zuzen, jarraian. Jaiotzatik hara, atzerik
hara, ohetik hona.
HARRI, HARRIABAR: Ik. txingor.
Hatan horretan: Ezarian, igarri barik.
Hatan be, hatan bere!: Bai gero! Bai, noski.
IDUL, IDULEZ, IDULEZTARA, IRUNTZI, IRUNTZIETARA,
ITZULIETARA: Alderantzia, alderantziz, azpikoaz ganera.
IGARO: Ik. irago.
ILUNTZE, ILUNDE, ILUNKERA, ILUNABAR: Ilunsenti, inular.
INETAZI: Ik. txingor.
INKADU, INKAU-EU: Itsatsi, atxiki. Horman inkeute. Eztule inkeu
bistezu.
IRAGO, IGARO: Iragan.
IRAKO, IRAGOKO, IDAKO: Igaro den. Irako astebetean. Idako
hogei urtean: joan den astebetean, iragan hogei urtean.
IRUNTZI, IRUNTZIETARA: Ik. idul.
Iskilimin: Ik. txalin.
ITAUN, ITAUNE, ITAUNDU: Galdera, galdetu.
ITZAL, ITZEL, UPELAKO, UPIELAKO: Egundoko, sekulako,
aparteko.
ITZARTU, AKORDATU, ITZARRIK, AKORDE: Ernatu, atzarri,
esna.
Jadetsi, jaretxi, jaritxi: Erdietsi, lortu.
JAGI: Ik. jaiki.
JAGON, JAGOLE: Zaindu, zaintzaile.
JAIKI, JAGI: Pilotaren jauzia. / Soltura, jareintasuna. / Soltea, airosoa.
JAITON: Jagia, kanpetxanoa.
JAKITUN, JAKITURIA: Jakintsu, jakinduria. Jakitun egon, ipini:
jakinean egon.
JAURTI, JAURTIGI: Aurtiki, bota.
JAUSI: Erori.
JESARRI, JARRI: Eseri.
KANPOSANTU: Ik. ortusantu.
Kapar, kaparra : Ik. aken.
KARU, KARUTU: Garesti, garestitu.
Kasket, kazkar: Burezur, burua bera. Kasketaldi: bat bateko buruera.
KAUSINO: Ik. jaramon.
Kazkar: Ik. kasket.
KILI-KILI: Kilima.
KILI-KOLO, KILI-KOLA: Loka. Pertsonetan, osasun urriz.
KILI-MALA: Osasunez edo bestela erdizka.
LAIN, BESTE: Adina, bezanbat.
LANDA, ZELAI: Pentze, belaze. / Laua, aldats bakoa.
Landur, lanbur, lanpar, sirimiri: Euri zehea.
LA N TXE, LA N TXERIK, LETXE, LEGETXE, LET X E R I K :
Bezalaxe. / Etxean sartuz lantxerik: etxean sartuz batera.
LANTZEAN, LA N T Z E A N - LA N T Z E A N : No i zean, tart e k a .
Lantzean bat: aldian bat.
LAPIKO: Eltze. Berbalapiko, kontulapiko, tontolapiko, barrilapiko:
horreitatik asko egiten dauena edo daukana.
LAPRAST, LARRAPAST, LAPRASTADA: Ik. laban.
LAR, LARREGI: Gehiegi. Larra txarra. Larra dana da txarra.
LETXE, LEGETXE, LETXERIK: Ik. lantxe.
LEGEZ, LEZ: Bezala.
MADARI, MAKATZ: Udare, txermen. Gehienean makatza madari
txikia, mentatu bakoa.
MAILUKI, MAILUBI: Marrubi.
Malmutz, mamutz: Maltzur, tranposoa.
Mamala: Tentela, andrazkoari aplikatua.
Mando: Oso handia. Gizon mandoa, arrazoi mandoa.
Mardo: Mardul sendoa, betea.
MASMAU: Ik. aramu.
Mausta-mausta, mauta-mautamauta, musta-musta, munta-munta: Jate
ugari eta gogotsuaren onomatopeia. Mausta-mausta jan: gogotsu
jan.
MAZAL, MASAL: Mantso, otzan.
Mendu, mentu,
OBATU, ORATU, EBATU: Heldu, atxiki.
ODOLOSTE, ODOLESTE, BUZKANTZ: Odolki. Buzkantza
este handiagaz egindakoa.
OINAZTU, OINAZTARRI, JUSTURI: Tximista.
OKAN, OKARAN: Aran.
OKELA: Jaten dan haragia.
OKOILU: Ik. gorta.
OLGADU, OLGAU, OLGETAN: Jolastu, jolasean.
ONDINO, ORAINDINO, ORAINDIO, ONDIO, OINDO:
Oraino, oraindik.
ONDINOKARREN, OINDOKARREN, ORAINDIOKARREN:
Oraindik.
PARAJE: Ik. hur.
PARASMA: Ik. aramu.
PARATU-PARADU, PARAU-EU: Jarri, kokatu. Parau hor: jarri hor.
Txarto pareu nintzen: txaro jarri nintzen.
PATARI: Animalia, piztia.
PE N T Z UAN, PENTZUDAN, PENTZURA, P E N T Z U TA N :
Arabera, gorabeheran.
PERNIL: Xingar, urdaiazpi.
SAKOSTA: Ik. troka.
SAMA: Lepo, idun. Hazurra saman trabes.
SANDIA: Ik. urlia.
SANO, TXITO: Oso.
Sari: Horrek ez dauka eragin saririk: ez dau eragiterik merezi.
Sasi-eskola, eskola-sasi: Piper egitea.
SATS: Simaur. Dirua satsa lez deko: ugari, erruz dauka.
SEIN: Ume.
TANGADA, TANTAKADA: Tanta, tanto.
TARRAZ, TATARREZ, TARRASKA: Ik. dandarrez.
Tenplantza: Ik. trentin.
TENPLAU: Trankil, lasai.
TENTEL: Ik. lelo.
Tentu: Berezko izaera, umore. / Zuhurtzia, arreta. / Sen.
TERTZIO: Ordu, sasoi.
TIRA, TIRATU: Arrakasta, erakarmen. Gaur baserriak ez dauka
tirarik.
UGER, UGER EGIN: Igeri, igeri egin.
UGAZABA, UZABA: Nagusia.
UGAZABANDRA, UZABANDRA: Nagusiaren andrea edo nagusi
andrazkoa.
UHOL, UIOL, UIAL: Uholde, ur handia.
ULERTU: ik. aditu.
UMEL, UMELTASUN: Heze, hezetasun.
Umo, umao, umotu: Heldua, heldu. Sagar umoa.
Umekondo, umemoko, umegorri: Ume txikia, kaxkarra.
Unada, unekada: Bolada txikia, une jakin bat.
UPELAKO, UPIELAKO: Ik. itzal.
URLIA, SANDIA, BERENDIA: Izenik zehaztu barik aitatzeko era.
Xaxara: Ik. trentin.
Zal, zaal: Zail, gihartsu.
ZANTAR, ZATAR, LUPU: Zitala, gaiztotasun handikoa. Zatar
usaina euki: gaiztoaldian egon.
ZANTZO: Irrintzi.
Zaparro: Mutil koskor.
ZARE: Ik. otzara.
ZARRATU: Itxi. Laino zarratua, ule zarratua: laino trinkoa, ule
ugaria. ZATAR: Ik. ezain.
ZE, EZE: Ezen, non. Hain da ona eze, daukan guztia emongo leuke.
Ezin dot esan, ze neuk be ez dakit.
ZEGAN: Zenbatean, zer preziotan.
ATZIZKI BATZUK
-Arren: Pozarren, amoriarren, Jaungoikoarren.-Azo / -arazo: -Azi / -arazi. Galazo, janazo.
-Du: -Tu. Kantadu, faltadu... mogidu, hornidu, prijidu.
-En: Harturen, emonen, eginen: hartzekoa, emotekoa, egitekoa.
Ho r rek ez deko joanenik: ez deko joan saririk, ez dau
joaterik merezi.
-ETAN / -ATEN / -KETAN: Pentsetan, kantetan... pentsaten...
pentsaketan.
-GAZ / -KAZ: -Kin. Nigaz, aitagaz... zuekaz, gorasoakaz: nirekin...
gurasoekin.
- Ke r a : Albokera, atzekera, aurrekera: alboz, atzeka, aurre r a n t z
emoten dauala.
-Kotx: -Koitz: bakotx, bikotx, zazpikotx.
-Ok: Nor hurbila. Danok, gareanok, ederrok.
-Rean: -Dik / -tik: idunearean, bentanarean = idunetik, bentanatik.
Atzizki arkaikoa.
-Tako / -teko: -Teko / -tzeko. Pentsetako, kantetako... zabalketako,
sinesketako... pentsateko, kantateko.
-Tan: -Ten / -tzen: parkatan, zabaltan, apurtan... = parkatzen.
-Tara: Honetara, horretara = honelan, horrelan. Okerretara,
zabaletara = okerkera, zabalaren alderantz. // Ne u
neutara, biok biotara = neu neure modura, biok alkarre n
pentzura, alkarregaz.
-Tea: Olgetea, etortea, imintea, hiltea.
-Tearren / -tearrik: -Gatik: joatearren, saltzearren... joatearrik, saltzearrik.
-Tsitu / -tzitu: -Tu. Baltzitu, putzitu, hatsitu-antzitu, hotzitu... =
hustu, puztu... Silaba bakarreko berbakaz batez be.
-Tutea / -tuteko: -Tzea / -tzeko. Ondutea, hartutea, biztutea... onduteko,
hartuteko, biztuteko = ontzea... ontzeko.
-Tzeako: -Tzeko. Hartzeako, batzeako, saltzeako = hartzeko...
-Tzean: -Tzen. Hartzean, sartzean, batzean = hartzen...
-Zino / -sino: -Zione / -zio. Salbazino, okasino, parkazino = salbazione,
okasio, barkazio.
-Zinoi / -sinoi: -Zino / -sino.